News Portal

नेपालमा आनलाइन शिक्षाको प्रभावकारिता कति ?

अजय बि.क.
१२४४ पटक

विश्वको सबैभन्दा खतरनाक भाइरस अर्थात कोरोना भाइरस (कोभिड – १९) का कारण जब lockdown (बन्दाबन्दी) भयो । त्यसस बेला देखि नै यो शब्द अर्थात् अनलाईन शिक्षा धेरै चर्चामा छ । आजकल विश्वभरका विद्यार्थीहरूले घरमा बसेर online बाट शिक्षा लिरहेका छन। यदि अनलाइन शिक्षा न भएको भए हामी हाम्रा बच्चाहरूलाई सिकाउन सक्षम हुने थिएनौ । त्यसैले आज अनलाइन शिक्षा हाम्रो जीवनको अभिन्न हिस्सा सावित भएको छ ।

क) अनलाइन शिक्षा के हो ?

यदि तपाईं अनलाइन शिक्षा सरल भाषामा बुझ्नुहुन्छ भने, जब एउटा विद्यार्थी आफ्नो घरमा बस्छ र स्मार्टफोन, ट्याबलेट, कम्प्युटर र ल्यापटप जस्तो कुनै इलेक्ट्रोनिक उपकरणको माध्यमबाट शिक्षा प्राप्त गर्दछ, यसलाई अनलाइन शिक्षा भनिन्छ। धेरै मानिसहरू अनलाइन शिक्षालाई आधुनिक शिक्षा पनि भन्छन्। किनकि यसमा विद्यार्थीलाई शिक्षा प्राप्त गर्न घर छाडेर जानु आवश्यक पर्दैन। उसले आफ्नो घरबाट इन्टरनेट र स्मार्टफोनको माध्यमबाट शिक्षा लिन सक्छ ।
अनलाइन शिक्षामा, विश्वको कुनै पनि कुनामा उसको घरमा बसिरहेको शिक्षकले आफ्ना विद्यार्थीलाई उत्तम शिक्षा प्रदान गर्न सक्दछ । यसमा विद्यार्थीहरूले न त कुनै ब्ल्याक बोर्डको अगाडि बस्न आवश्यक छ न त कुनै कक्षामा यो तरीकाले जब शिक्षक र विद्यार्थी दुबै घर बसेर शिक्षा लिने गर्दछन यसलाई अनलाइन शिक्षा भनिन्छ ।

ख) हामीलाई अनलाइन शिक्षा किन ?

कोरोना भाइरस महामारीले अचानक अनलाइन शिक्षामा ठूलो परिवर्तन ल्यायो, कोभिडले सबै व्यक्तिलाई उनीहरूको घरमा लक हुनुपर्ने स्थिति सृजना गरिदियो । यस समयमा विश्वका सबै मानिसहरूलाई शिक्षा प्राप्त गर्ने एक मात्र थलो त्यो थियो जुन अनलाईन शिक्षा बन्न पुग्यो । यो समयमा, नेपाल मात्र होइन सम्पूर्ण विश्वलाई अनलाइन शिक्षाको आवश्यकता थियो । अनलाइन शिक्षा संसार भरि धेरै लोकप्रिय बन्न पुग्यो ।

ग) अनलाइन शिक्षाको प्रकार

अनलाइन शिक्षालाई दुई भागमा विभाजित गरिएको छ। सिंक्रोनस शिक्षा र असिंक्रोनस शिक्षा ।
सिंक्रोनस शिक्षामा कक्षा एउटै समयमा शिक्षक द्वारा दिने शिक्षा हो । यस लाई Live telecast learning पनि भन्ने गारिनछ ।
आज प्रत्येक विषयको भिडियो YouTube मा अवस्थित छ । देश र विश्व का कुनै पनि विद्यार्थीले YouTube मा भिडियो हेरेर नि: शुल्क शिक्षा प्राप्त गर्न सक्छन । अनलाइन शिक्षा ग्रहण गर्न को लागि दोस्रो तरीका छ, गुगल । गुगल द्वारा अनलाइन किताब पढ्नका साथै हामी धेरै राम्रो शिक्षा ग्रहण गर्न सक्छौं । यसका साथै यदि हामी कुनै चीजको बारेमा जान्नको लागि आज हामी गुगलको सर्चमा गएर प्राप्त गर्न पनि सक्छौ ।
अनलाइन शिक्षा ग्रहण को तेस्रो उपाय छ, लाइभ क्लासेस गर्न । आज विद्यार्थीहरू कुनै पनि अनलाइन कोर्सहरू खरीद गरि घरमा बसीबसी राम्रो तरिकाले पढ्न सक्छन ।नेपालमा सिक्ने थलों, मेरो स्कूल, पाठशाला र डीयरवाक प्लाट्फ़ोर्मले आफ़नो App मार्फत आनलाइन फ़्री शिक्षा प्राप्त गर्ने अवसर दिरहेका छन ।

घ) अनलाइन शिक्षाको फाइदा बेफाइदा दुबै छन:

१) अनलाइन शिक्षाका फाईदाहरु

जब कोरोना भाइरसको समस्याबाट लकडाउन भयो तब शिक्षाको लागि अनलाइन लग इन हुन थाल्यो र पूर्ण लकडाउनमा बिद्यार्थीले घरमा बसेर online शिक्षा लिन थाले ।
अनलाइन शिक्षाको पहिलो फाइदा यो थियो कि यसले विद्यार्थी र शिक्षकहरूको धेरै समय र पैसा बचत गर्‍यो । विद्यार्थी र शिक्षकहरूको शैक्षिक संस्थानहरूमा जान आवश्यक थिएन । जसको कारण यसले धेरै समय बचत गर्‍यो । समयको साथसाथै अनलाइन शिक्षाबाट पनि पैसा बचत भयो । किनभने शैक्षिक संस्थानहरूमा जाने र बाहिर खाने खर्चको धेरै बचत भयो ।
यो बाहेक त्यहाँ विद्यार्थीलाई अनलाइन कक्षा रेकर्डहरू पनि दिइन्छ । जसको कारणले यदि कुनै विद्यार्थीले कक्षा छोडे भने, त्यो रेकर्ड देखे पछि पनि हामी शिक्षा प्राप्त गर्न सक्दछौं । यसको साथसाथै विद्यार्थीले अनलाइन कक्षाको क्रममा एउटा विषय बुझ्दैनन् भने उसले फेरि रिकर्डिङ कक्षा सुनेर आफ्नो दुविधा हटाउन सक्छ ।

शिक्षकले अनलाईन शिक्षा मार्फत आफ्नो घरमा बसेर विश्वको कुनै पनि कुनामा बसिरहेको विद्यार्थीलाई उत्तम शिक्षा दिन सक्छ । विद्यार्थीले आफ्नो मनपर्ने शिक्षकबाट विश्वको कुनै पनि कुनामा बसेर शिक्षा प्राप्त गर्न सक्दछ ।
अनलाइन शिक्षाले देशका महिलाहरूको लागि सुरक्षित वातावरण प्रदान गर्दछ । किनकि यहाँ घर छोड्नु आवश्यक छैन । महिलाले घरमा बसेर केहि पनि सिक्न सक्दछन् र अरुलाई पनि सिकाउन सक्छन् । जस्तै कुकिंग, सिलाई, शिल्प, चित्र, चित्रकला आदि ।

यदि तपाईं साधारण भाषामा बुझ्नुहुन्छ भने, यदि तपाईंसँग इन्टरनेट र स्मार्टफोन छ भने, तपाईं कुनै पनि अनलाइन सिक्न सक्नुहुनेछ ।

२) अनलाइन शिक्षाका बेफाईदाहरु

अनलाइन शिक्षाको पहिलो असमानता भनेको विद्यार्थीले धेरै घण्टा मोबाइल वा ल्यापटपको अगाडि बस्नु पर्छ । जसको कारण तिनीहरूको आँखा र स्वास्थ्य मा धेरै नराम्रो प्रभाव छ ।
अनलाइन शिक्षा को अर्को बेफाईदा यो हो कि तिनीहरूले शिक्षण वातावरण प्राप्त गर्दैनन् । जसको कारण उनिहरू बिस्तारै शिक्षासँग बोरिन्छ । अनलाइन शिक्षामा यो प्रायः देखिन्छ जुन विद्यार्थीहरू एक अर्कासँग कुराकानी गर्न असमर्थ छन् छन् । जसको कारण उनीहरू बीच प्रतिस्पर्धाको वातावरण न्यून हुदै जान्छ र अन्तमा, उनी परीक्षा मात्र पास गर्नको लागि पढ्छन् ।
विद्यार्थीहरूले इन्टरनेटको गलत प्रयोगको कारण, विद्यार्थीको भविष्य पनि खतरामा पर्न सक्छ ।
किनभने विद्यार्थीलाई अनलाइन शिक्षाको लागि, तिनीहरूक़ा आमा बुबाले उनलाई इन्टरनेट र स्मार्टफोन वा ल्यापटप दिनुहुन्छ । तर धेरै चोटि विद्यार्थीहरू अनलाइन कक्षाको बहानामा मोबाइलमा गेमहरू खेल्दैछन् । यो पनि अनलाइन शिक्षा को ठूलो बेफाईदा हो ।
यो बाहेक हाम्रो देशका अधिकांश नागरिकको आर्थिक अवस्था धेरै कमजोर छ ।

देशमा धेरै मानिसहरु दुई छाक जोहो गर्न गाह्रो छ । त्यस्ता व्यक्तिहरूले स्मार्टफोन, कम्प्युटर, ल्यापटप र इन्टरनेट जस्ता सुविधाहरू कहाँ बात ल्याउने ? र यी सबै सुविधाहरू अनलाइन शिक्षाको लागि आवश्यक छन् । त्यसकारण अनलाईन शिक्षा धेरै ठाउँमा धेरै गाह्रो छ । त्यसैले अनलाइन शिक्षा Lockdown मा नेपालमा धेरै गरीब विद्यार्थीहरूमा पुग्न सकेन ।

आज पनि नेपालका धेरै गाउँहरूमा बिजुली छैन, त्यसैले त्यहाँ इन्टरनेटको सम्भावना धेरै कम छ । त्यस्ता ठाउँहरूमा पनि अनलाइन शिक्षाको कुनै महत्त्व छैन । यस बाहेक, इन्टरनेट धेरै स्थानहरूमा अवस्थित छ, तर नेटवर्कको समस्या छ। त्यस्ता स्थानहरूमा पनि अनलाइन शिक्षाको कुनै काम छैन ।
अनलाइन शिक्षामा, शिक्षकको लागि विद्यार्थीलाई नियन्त्रण गर्न धेरै गाह्रो हुन्छ। जबकि कक्षामा विद्यार्थीहरु नियन्त्रण गर्न सकिनछ । त्यसैले कक्षामा विद्यार्थीहरूले अनुशासन भएर अध्ययन गर्छन् । अनलाइन शिक्षामा, विद्यार्थीहरूलाई शिक्षकहरूको डर कम हुन्छ, जसको कारण उनीहरू आफ्नो गृहकार्य समयमै गर्दैनन् । जबकि कक्षामा, विद्यार्थीहरू दुबै गृहकार्य र कक्षाको काम समयमै गर्छन् ।
अनलाइन शिक्षामा प्रयोगात्मक काम कहिले पनि हुन सक्दैन । जस्तो अतिरिक्त क्रियाकलाप नृत्य, संगीत, योगा, खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम आदि ।
त्यसैले अनलाइन शिक्षाको फाइदा र बेफाइदा दुबै छन ।

केही तथ्यांकहरु
१) सामुदायिक विद्यालयका करिब २० प्रतिशत र निजीका करिब ८० प्रतिशत बालबालिकामात्र Online शिक्षाले समेटेको।
२) निजी विद्यालयहरुले सञ्चालन गरेको अनलाइन कक्षामा करिब ७०–८० प्रतिशतसम्म विद्यार्थी सहभागी भएका छन् तर त्यो पनि अपेक्षित प्रभावकारी हुन सकिरहेको छैन ।
३) विद्यालय तहमा अध्ययनरत झण्डै ७० लाखभन्दा बढी विद्यार्थीको पठनपाठन नियमित हुन न सकेको ।
४) अनलाइन शिक्षण सिकाइ सञ्चालन गरेका शहरीक्षेत्रका सामुदायिक विद्यालयमा पनि ६० प्रतिशतभन्दा बढी विद्यार्थी सहभागी हुन सकेका छैनन् ।
५) समग्रमा देशभरीको अवस्थालाई हेर्दा अनलाइन शिक्षण सिकाइमा सामुदायिक विद्यालयका करिब २० प्रतिशत र निजीका करिब ८० प्रतिशत बालबालिकामात्र समेट्न सकिएको ।
६) शिक्षाका लागि राष्ट्रिय अभियान नेपालले गतवर्ष गरेको एक अध्ययनमा ६६ प्रतिशत विद्यार्थीसँग रेडियो, टिभी, कम्प्युटर, इन्टरनेट जस्ता कुनै पनि सिकाइका माध्यम नभएको ।
७) विश्व बैङ्कले गरेको सिकाइको गरिबी प्रक्षेपणअनुसार कम्तीमा पनि १० प्रतिशतसम्म क्षति पुगेको देखिन्छ ।
अजय वि.क. शिक्षक

प्रतिकृया दिनुहोस्